Соңғы кезде елімізде тарихи тамырымызды іздеуге талпыныс күшейіп келеді. Республика Президентінің өзі келесі жылы Қазақ хандығының 550 жылдығы мемлекеттік деңгейде аталып өтілетінін мәлімдеді. 2012 жылдан бері «DANAkaz» тарихи-танымдық журналын шығарып, түрлі қиындықтарға қарамастан еңбек етіп келе жатқан журнал редакциясы бұл өзгерістерге ерекше қуанышты. Өйткені, өткенін ұмытпаған ұрпақтың болашаққа бағдары дұрыс болмақ.

Қалтасы қалың қандас болашағын болжай алмай, аяғының астындағыдан әрі көре алмай жүр. Әрине, бәрі бірдей емес. Бірақ көпшілігінің бүгінгі бейнесі солай болып тұр.

Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінде еліміздің түкпір-түкпірінен жиналған қарадомалақ қазақ балаларынан бөлек, Ауғанстан, Қытай, Корея, Ресей т.б сынды өзге ұлт өкілдері де білім алып жүр. Сонымен қатар, ҚазҰУ-дың талантты шәкірттері «академиялық ұтқырлық» бағдарламасы бойынша шетелдік ЖОО-ларда тегін оқи алады. Осы бағытта Түркияның Стамбул университетінде білім алған журналистика факультетінің 4 курс студенті Беркенова Гүлнұр Ерланқызы – бүгінгі қонағымыз.

Батыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану музейі қоры 2008 жылы құнды жәдігерлермен толықты. Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, жазушы, «Ақ Жайық» трилогиясының авторы Хамза Ихсанұлы Есенжановтың тұтынған заттары, киген киімдері, құжаттары, фотосуреттерімен бірге жеке кітапхана қорын жазушының туғанына 100 жыл толу қарсаңында музей қорына ұлы Әлихан мен келіні Дина тапсырған еді. 

Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаевтың биылғы тамыз айының соңында Ұлытау өңірінде берген сұхбаты Қазақстан бойынша кең талқыланып жатыр. Президенттің, әсіресе, ел тарихы, саяси жағдайы туралы пікірлерін «DANAkaz» оқырмандарына да ықшамдап ұсынуды жөн көрдік.

Ресей Федерациясының Орынбор облыстық мемлекеттік архивінде Ресей империясының қазақ даласын отарлауына қатысты мыңдаған құжат бар. Орыс отаршылары қазақ рулары, олардың бас адамдары – сұлтандары, билері мен батырлары туралы ақпаратты мұқият жинастырып отырған. Бұл тізім, әсіресе, жаңа хан сайлау тұсында ерекше хатталған. Аталған архивтің 6-қор, 10-тізбесінде сақтаулы тұрған «Кіші жүздің жаңа хандарын сайлау туралы» («Дело об избрании новых ханов Меньшой орды») атты №716 іс қалың-қалың үш кітаптан тұрады. «DANAkaz» тарихи-танымдық журналының оқырмандарын осы істе тіркелген әр рудың ықпалды адамдарымен таныстыруды бастамақпыз. Мұнда Кіші жүзге қарасты алты аталы Әлімұлы, он екі ата Байұлы және Жетірудың, төрелер мен төлеңгіттің, қожалардың өз заманындағы билеуші-басшылары қолын қойып, мөрін басқан немесе ру таңбасын салған. Журналымыздан көз жазбаңыз, ағайын!

Жәнібек АЛЛАЯРҰЛЫ,
тарих ғылымдарының
кандидаты

Сөз басы
Ақ Жайық өңірінде Есенгелді тура-лы әңгіме қозғалса, алдымен, оның сан мыңдаған жылқысы бар өте ау-қатты бай болғандығы ауызға ілігеді. Яғни Есенгелді есімінің ел жадында ескірмей, бүгінге жетуі қисапсыз дәу-летке ие болуымен түсіндіріледі. Оған қоса Есенгелді болмысы орыс-тың көрнекті жазушысы В.Дальдың, танымал қазақ қаламгерлері Б.Аманшиннің, М.Есламғалиевтің, Ә.Кекілбайұлының шығармалары арқылы да белгілі.

Нұрлыбек БІРМАНОВ,
«Батыс Қазақстан автобус
паркі» ЖШС директоры,
Орал қаласы

«DANAkaz» журналының 2014 жылғы №1 санынан бастап «...Таңбамды салып, мөрімді бастым» айдарымен Орынбор архивінде сақталған ХІХ ғасырдағы қазақ игі жақсыларының, сұлтан-старшындарының тізімі мен мөрлері, таңбалары жариялана бастады. Бұл өте құнды мәліметтер екен. Журналдың №2-3 санынан Кіші Жүз Байұлы шеркеш руының 16 сұлтаны мен старшыны аты-жөнімен басылғанын көрдік. Осы тізімнен өзімнің аталарымды көріп, ерекше қуанып, қолыма қалам алдым.

Қылышбай СҮНДЕТҰЛЫ,
тарих ғылымдарының кандидаты,
Атырау қаласы

Бүгінгі тәуелсіздігіміздің бастауы өткен ғасырлардан басталады. 1918-1919 жылдар аралығында қазақ халқының тұңғыш Ұлттық үкіметі аталған Алашорда өмір сүрді.

Ыбырайым пайғамбар көпке дейін бала сүймейді. Бірде Бибіажар анамыз ұл босаныпты. Пайғамбардың қуанышы қойнына сыймай, жұрттан сүйінші сұрапты. Ұлық Алла да оның қуанышын бөлісіп:

Дәулеткерей ҚҰСАЙЫНОВ,
журналист

Журналдың бұл айдарында бүгінде қолданыста жүрген, ауыз әдебиеті үлгілерінде жиі ұшырасатын, бірақ шығу төркіні көмескілене бастаған сөздер туралы әңгіме болады. Айдарды белгілі журналист, жергілікті өлкетанушы, күйші, ақын, Батыс Қазақстан облысы мәдениет, мұрағаттар және құжаттама басқармасы басшысы Дәулеткерей Құсайынов жүргізеді.

Мұқат АРЫСТАНОВ,
жоғары санатты тарих пәні мұғалімі,
Қадыр Мырзалиев атындағы орта мектеп,
Жымпиты ауылы,
Батыс Қазақстан облысы

Сырым ауданы тарихында атап өтетін маңызды оқиғаның бірі – Сәкен Сейфуллиннің 1923 жылғы Жымпиты уезіне ат басын тіреуі.

Айболат ҚҰРЫМБАЕВ,
Ресей Өлкетанушылар
одағының мүшесі

ХХ ғасырдың 30-50 жылдары тек қазақ емес, бұрынғы КСРО құрамына кірген мемлекеттердің тарихына да «үлкен террор дәуірі» деген атау берсе болады. Бұл сталиндік репрессия машинасының толық қуатында жұмыс істеген кезі еді. Мұны Батыс Қазақстан облысының тұрғындары да бастан кешірді. Саяси репрессия жылдарында облыста 5 мың адам сталиндік тоталитаризм қармағына ілікті. Оның 1300-і ату жазасына кесілді. Бөкей Ордасынан да 100-ден астам адам құрбан болды. Солардың бірі – менің әкем Шамұраттың нағашы жұрты – Шақаев (Бекқожин) Аманша атам. 

Кіші жүз Байұлы ішіндегі Сұлтансиық Алаша руының Қарабура тайпа-сында Айтілес деп аталатын бөлім бар. Жақында Серік Малабаев ақсақал-дан осы Айтілес «Жігерленде, Дәуқара батырдың қасында жерленген» дегенді естідік.

Жұлдыз ҚҰСПАНОВА

Осы бір тамаша әйелге тамсанбау мүмкін емес. Оның мақамы, байсалды жұмсақ дауысы өзіне еріксіз тартады. Оған қарап отырып: «Міне, нағыз қазақ әйелі! Өн бойында бәрі үйлесімдік тапқан: нәзік қыз, сүйікті жар, қамқор ана, ізетті келін және табысты бизнес-вумен» деп еріксіз ойлайсың. Әңгіме «Star Model Studio» модельдік агенттігінің директоры, «Орал аруы – 2014» («Мисс Уральск – 2014») сұлулық байқауының ұйымдастырушысы Жұлдыз Құспанова туралы болатын. Бұған қоса Жұлдыз – төрт баланың анасы, кішкентай ұлы 8 айлық болса, үлкен қызы 15 жаста.

Ел ішінде, жекелеген азаматтардың қолында тарих үшін құнды қазына, баға жетпес байлық саналатын қолжазбалар, көне кітап-тар жетерлік. Осындай сирек кездесетін кітап-тардың кейбірін сақтап отырған Ерсайын Мергенбаев ағамызды таныстырамыз.

Жұмағали БАЯНАСОВ,
зейнеткер, Тұзтөбе (Соль-Илецк) қаласы, Орынбор облысы, Ресей Федерациясы

Бүгінде Ресейде тұрып жатқан қандастарымыз арасында қазақтың көне әңгімелерін білетін ақсақалдар аз емес. Жұмағали ағамыз туралы да «кеудесі тұнған шежіре» деген бағаны естіген соң, ол кісімен жолығуға асықтық. Арнайы іздеп барған ниетімізге қарай Жұмекең де небір хикаяның тиегін ағытты. Төменде сол сұхбаттың бір парасын «DANAkaz» журналының оқырмандарына ұсынып отырмыз.

Самал ЖAМЕТ,
Теректі ауданы,
Батыс Қазақстан

Мөлдір бала кезінен томаға-тұйық-тау боп өсті. Өзімен-өзі жүретін, көп үн-демейтін. Жанындағы құрбыларымен де ашық-жарқын сөйлесіп араласқа-нын көрген емеспіз. Үнемі төсегінде бүктүсіп жататындығы ғана есімізде қалыпты.
– Мөлдір, жайшылық па? Сырқат-танып қалған жоқсың ба? Әлде біреу ренжітті ме? - деген тәрбиеші анамыз-дың я болмаса біздің сұрағымызға:
– Жоо-оқ, маған алаңдамай-ақ қо-йыңыздар, денсаулығым жақсы, ешкім де ренжітпеді, жай өзім сәл тынығып алайын, - деп жымия жауап беретін. Бар болғаны сол. Біз күнде сұраймыз. Ол ылғи осылай тіл қататын. Мүмкін тумысынан мінезі жай шығар деп ой-лаймыз да қоямыз. Әйтеуір сол досы-мыздың күлімсіреген жүзін сирек кө-ретінбіз.
Иә, ол кезде тек Мөлдір ғана емес, барлығымыздың көңіліміз жүдеу, жү-регіміз жаралы еді. Өйткені ата-ана-мыздан, бауырымыздан айырылған тастанды балалар едік. Әрдайым асты-үстімізге түсіп бәйек болып жүретін тәрбиешілеріміз де, айналып-толға-нып, еркелетіп жанымыздан бір елі қалмайтын Сәуле анамыз да біз үшін ешнәрседен тайынбайтын аса мейірім-ді жандар. Біз ата-анамыздан көре ал-маған жылуды солардан көріп өстік. Ата-анамыз өз баласынан өздері жиір-кеніп сыртқа тепсе, олар бізді далаға тастамай, бауырына басты. Аялы ала-қандарына салып мәпелеп өсіруін өсір-ді-ау, бірақ... Туған әке-шешедей бола алмайды екен. Олар да мұны біздің жаутаңдаған жабырқау жүздерімізден сезетін. Ішкі жандүниеміздегі «алай-дү-лейді», «бауырымыздың біреуі іздеп ке-лер» деген үмітімізді де білетін. Қайт-кенде де қолдан келер шара жоқ. Құ-шағына алып, көзімізден сорғалаған жасты сүртіп жұбататын. Үнсіз ғана бір-бірімізді ұғынатын едік.
Осылайша кейде мұңайып, кей-де қуанып күндеріміз өтіп жатты.
Бір күні кенеттен Мөлдіріміз қат-ты науқастанып қалды. Сол мезетте “жедел жәрдем” шақырылып, облыс-тық ауруханаға жеткізілді. Бәріміз де уайымдап, түні бойы кірпік ілмей шықтық. Келесі күні түс ауа бөлмеміз-ге Сәуле анамыз келді. Өңі солғын-дау. Екі көзі қызарып, ісіп кеткен.
Бәріміз жамырай:
– «Сәуле ана, Мөлдір қалай? Тәуір ме? Біз жанына барсақ бола ма?» , - деп шуластық.
– «Құлындарым-ау, бекем бо-лыңдар. Мөлдірімізден қапыда айырылып қалдық қой. Араша түсе алмадық. Қолымыздан ештеңе де келмеді. Байғұс қызым-ау! Ерте солды ғой, ерте...», - деп Сәуле ана еңкілдеп жылап жіберді.
Құрбымыз ауруханада тілге кел-местен көз жұмды. Жүрек ауруына шалдыққан дейді. Бұл ауыр қаза бә-ріміздің қабырғамызды қайыстырды. Төбемізден жай түскендей болды. Есеңгіреп қалдық, сенбедік. Мөлдірі-міз қазір ғана есіктен жымиып кіріп келетіндей көрінді. Бірақ, амал қан-ша, Құдайға қарсы тұрар хақымыз жоқ. Жылап-сықтаудан басқа не біле-міз, біз байғұс?
Сөйтіп, сүйкімді қызымызбен аяқ асты қоштасып қала бардық.
Кейін бөлмеде Мөлдірдің киім-кешектерін, заттарын жиыстырып жүргенімде мына бір парақты тауып алдым. Төрт бүктелген қағаздың сыртқы бетіне «Ләйләға» деп жазы-лыпты, яғни маған болуы керек. Өйт-кені ол көзі тірісінде менімен ғана әңгімелесіп, сырласатын. Ата-анасы-ның жүзін бір көріп дидарласу басты арманы еді. Көзім жасқа толып булы-ға манағы парақты оқып шықтым.
– «Ләйлә, жан досым! Мен соңғы уақытта өзімен-өзім біртүрлі болып жүрмін. Білмеймін не болғанын, әй-теуір мазасыз күйдемін. Мүмкін, әке-шешемді ойлап қайғының түбіне ба-тып кеткен шығармын деп ойлаймын кейде. Қанша тырыссам да, сол уа-йымнан арыла алмайтын болдым-ау. Мен де басқалар сияқты ойнап-күліп жүргім келеді. Тырысып-ақ көрдім, ешнәрсе шықпады. Бұл уайым жүре-гімді терең бойлап жаулап алған се-кілді. Қиналып жүрмін, досым. Ләйлә, айтшы, мына өмір көп адам-ның ішіннен неге бізді таңдап алды екен, а? Мен осы өмірге келгеніме өкінемін. Ойлап қарашы, мен кіммін? Не әкемді, не анамды білмеймін. Ра-сында да мен кіммін? Далада қалған тастандымын ба? Арғы-тегім, руым-ды білмек түгілі, есімімді де осында-ғы тәрбиешілер еншіледі емес пе? «Жеті атасын білмеген жетесіз» деген қанатты сөзді естісем болды, денем түршігіп жылағым келеді. Сонда мен жетесіз болғаным ғой, иә. Шіркін, ата-анам мені тауып алып, осы бір сөзден құтқарса екен деп армандай-мын. Олар қай уақытта келсе де, мен құшақ жая қарсы алар едім, оларды еш кінәламаймын да. Мүмкін екеуі-нің арасында бір келіспеушілік бол-ған шығар. Түсінуге тырысар едім. Дегенмен де далада қалған бейкүнә сәбиін іздеуге болады ғой. Неге ізде-мейді екен? Ләйлә, есіңде ме, әнеу-гүні теледидардан «біз сияқтыларға» арналған бағдарламаны көргеніміз. Қазақтың тастанды қаракөздерін ше-телдегі адамдар келісімшарт бойын-ша әкетіп жатқанын естіп, ешкімге көрсетпей көз жасымызды сығып алып едік ғой. Жан досым! Содан бері үреймен өмір сүріп келемін. Күн-дердің күнінде мен де өзімнің Отанымнан алыстап кетемін бе деп қорқамын. Түсімде ылғи шетелдік-тердің шаңырақтарына кетіп бара жатқанымды көріп, шошып оянамын. Сол бағдарламаны бекер көрдік. Құдай сақтасын, біздің Сәуле анамыз ондай жолға бара қоймас.
Қымбатты, жер бетіндегі ӘКЕ-АНА! Сіздердің осындай «есімдері-ңіз» жоғары мәртебеге лайық еді ғой. Ал, қазір ше? Не үшін бізді мына жа-рық дүниеге әкелдіңіздер? Өміріңіз-дің жалғасы – ұрпағыңызды бағып-қағып өсіре алмайтыныңыз бар, о бастан-ақ ойланбадыңыздар ма? Енді, міне өміріміз өкінішпен өтуде. Иә, сіздерді де түсінемін. Бірақ, бірақ ... Менің де көкірегімде бір өксік бүл-кілдеп жатыр. «Неге? Қайда?» Осы бір сұрақтар ес білгелі менің қыр-соңымнан қалмай-ақ қойды. Сірә, жауабын білмей өтетін шығармын.
АБЗАЛ ӘКЕЛЕР! Сізді «шырылда-ған балапандарыңыздың» белгісіз өмірі мазаламай ма? Мына жақта ұр-пағыңыз қан қақсап жылап жатқанда, сіз дүниенің қай бұрышында, қалай-ша жер басып жүрсіз?
АРДАҚТЫ АНАЛАР! Тоғыз ай, то-ғыз күн құрсағында көтерген сәбиле-ріңді жүректерің қалай ғана қиып тас-тайды? Қайда сіздердің аялы алақан-дарыңыз? Қайда жүректің жылула-ры? Қайда мейірімнің шуақтары? Қайда? Қайда?...»
Міне, Мөлдіріміз зарға толы жү-рекжарды сөздерінің жауабын таба алмай ақыры, көрге алып кетті! Қина-лып кетті-ау, менің Жан досым!
Шүкір, жүрегі мейірімге толы, жаны жылулыққа толы адамдар біз-ден барлығын да аямайды, түсінеді, көмектеседі, қалайда көз жасымыз-ды төкпеуге тырысады. Алайда біз-дің жанымыз туған анамыздың аялы алақанын, асқаралы әкеміздің «айна-лайынын» аңсайды. Олар бауыр еті – баласын тастап кетсе де, біз бәріне кешіріммен қарап, бір көруге зарығу-дамыз.
«Адам ұрпағымен көрікті» дейді дана халқымыз. Олай болса, ұрпа-ғыңды жоғалтпашы, ӘКЕ-АНА!
Тастамашы бізді! Іздеші, бауыры-ңа басшы балаңды!

1917-1918 жылдары Бөкей ордасындағы Орда қаласында жарық көрген, Алаш қайрат-керлерінің асыл идеясын қолдаған «Ұран» газеті туралы «Ұран» газеті. 1917-1918» атты жинақтың тұсауы жуырда Алматы мен Астанада кесілді. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті журналистика факультетінің баспасөз клубында және Л.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Отырар кітапханасында өткен таныстыру кешінде ғалымдар мен мамандар «Жайық Пресс» ЖШС-ның мұрындық болуымен жарық көрген бұл еңбектің құндылығын бірауыздан мойындап, үлкен баға берді.

Алаш қай-раткері, ағар-тушы, ақын Ғұмар Қараш-тың туғанына келер жылы 140 жыл тола-ды. Осы айтулы дата қарсаңын-да Ғұмартану ғылымына тағы бір сүбелі еңбек қосылды.

БҚО, Жаңақала ауданындағы Бірлік ауылынан аудан орталығына баратын жолда Ақбалшық ауылы бар. Бесқасқа Байсейіт Құмарғали ақсақал Қайыржанов: «Менің әкемнің зираты жанында үш құлпытас бар еді, оқып берші» деп өтінгесін, Ақбалшық ауылының құбыла бетіндегі көне қауымға бардық. Мұндағы үш құлпытас та арабша жазылған екен. Біреуінің жазуы дұрыс көрінбеді, өше бастаған. Екіншісінің жоғарғы жағында: «1877» деген сандар ойып жазылған.

Атырау облысы, Мақат ауданы аймағындағы Бұлан көне қорымы. Бұл жерде Кіші жүз Байұлына қарайтын шеркеш руының Қылышкестен Малан ұрпақтары жерленген. Көне зират Атырау қаласынан 60-70 км шамасында, Ботақан, Байшонас кен орындарына таяу жерде орналасқан. Көне құлпытас суретін түсіріп, редакцияға жолдаған – Асхат Атырауов.

 

Құрметті оқырман!
Айтар ой, қосар пікір болса, жазып жіберіңіз. 
Мүмкіндігіне қарай ескеріп, болашақ жоспарымызға енгіземіз.

     Қосар ой      

 

Мекен-жайымыз:

Орал қаласы, Строитель шағын ауданы, 35 үй

Телефон:

8 (711 2) 23-22-06

8 777 194 44 77